CẨM NANG HẠNH PHÚC

Thầy Thái Lễ Húc giảng thuật


CHƯƠNG 3 – SINH HOẠT THIÊN (TRONG ĐỜI SỐNG)

16. KHUYÊN CAN TRƯỞNG BỐI PHẢI NÊN CHÚ Ý ĐIỀU GÌ

Khuyên can trưởng bối là bổn phận

“Thân hữu quá, gián sử cạnh; di ngô sắc, nhu ngô thanh” (Cha mẹ lỗi, khuyên thay đổi; mặt ta vui, lời ta dịu). Khuyên can cha mẹ, người lãnh đạo, là người làm con, làm cấp dưới phải nên tận hết bổn phận, chính là cấp dưới đối với người lãnh đạo có trách nhiệm khuyên can lỗi lầm, con cái đối với cha mẹ có trách nhiệm khuyên can lỗi lầm. Dân tộc ta nói về hiếu thuận, cái chữ “Thuận” này không phải là tất cả yêu cầu của cha mẹ đều phải đi làm, mà là trước tiên phải phân biệt xem yêu cầu của cha mẹ là đúng hay sai, chúng ta phải dùng lý trí để hiếu thuận cha mẹ, lúc cha mẹ thật sự có lỗi mà chung ta không có sự khuyên can, ấy là đẩy cha mẹ vào đường bất nghĩa, thì không phải là thái độ nên có của người làm con. “Hào khấp tuỳ, thát vô oán” (Dùng khóc khuyên, đánh không giận), cho dù cha mẹ không thể tiếp nhận, chúng ta cũng tuyệt đối không được nói lời oán giận, bởi vì chúng ta đang làm việc chính mình đáng nên làm, không hổ thẹn với lòng mình. Khuyên can cha mẹ không phải là nói họ không nghe thì không tính nữa, sau đó không khuyên nữa, thái độ như vậy thì đã quên mất bổn phận của người làm con cái rồi. Đó gọi là người khác có đúng không không quan trọng, quan trọng là chúng ta thời thời khắc khắc phải cảnh tỉnh bản thân, mình có làm đúng hay không, mình có tận hết bổn phận hay không.

Thái độ, phương pháp phải thích hợp

Thái độ, phương pháp khuyên can người khác phải chính xác, nếu không sẽ tưởng được nhưng kết quả trái ngược. Khuyên can người khác, chúng ta phải hiểu rõ được sự hình thành tư tưởng quan niệm của một người trưởng thành, cũng không phải do một sớm một chiều, cho nên khi khuyên can người khác không có hiệu quả thì phải “duyệt phục gián” (vui can tiếp). Duyệt là ý của hỉ duyệt, chính là bạn phải tìm được thời cơ thích hợp, xem cha mình có đang vui vẻ không, hoặc giả là xem khi nào thấy tâm tình của người lãnh đạo tốt thì mới đi khuyên. Không được để lúc phụ thân đang không vui mà đi khuyên, thế thì có thể sẽ phải ăn một trận mắng té tát. Đó gọi là “duyệt phục gián” (vui can tiếp), là chúng ta phải thăm dò thời cơ, như vậy mới có thể thu được hiệu quả của việc khuyên can người khác.

Khuyên can cha mẹ có thích hợp hay không? Thứ nhất phải từ tồn tâm của chúng ta mà nhìn, thứ hai là phải từ thái độ của chúng ta mà nhìn, thứ ba là phải dùng đúng phương pháp, đúng thời cơ, thứ tư là phải có tâm nhẫn nại. Bốn loại thái độ này, ở trong câu giáo huấn “thân hữu quá, gián sử canh; di ngô sắc, nhu ngô thanh” (cha mẹ lỗi, khuyên thay đổi; mặt ta vui, lời ta dịu) của “Đệ Tử Quy” đều hiển thị ra rồi, “thân hữu quá, gián sử canh” (cha mẹ lỗi, khuyên thay đổi) là một tấm lòng hiếu thảo, thái độ là “di ngô sắc, nhu ngô thanh” (mặt ta vui, lời ta dịu). Chúng ta khuyên can cha mẹ, có thể dùng thái độ như nói với con cái hay không? Như thế cha mẹ nhất định không thể tiếp nhận, cho nên phải “di ngô sắc, nhu ngô thanh” (mặt ta vui, lời ta dịu). “Gián bất nhập, duyệt phục gián” (Khuyên không nghe, vui can tiếp), nếu như bạn khuyên can rồi mà cha mẹ không nghe, cũng không được chán nản phiền muộn, “phục” chính là tính nhẫn nại không chán nản phiền muộn, “duyệt” chính là thời cơ, phương pháp, phải đợi đến khi tâm tình của mẹ tốt rồi thì mới khuyên tiếp.

Phải xem ở sự tồn tâm

Chúng ta khuyên người khác, họ không thể tiếp nhận, thì phải quán chiếu trở lại tâm của chính mình, có phải là chân tâm thành ý hi vọng cho họ tốt lên hay không, hay là chúng ta có dục vọng khống chế? Bạn nhất định phải nghe tôi, không nghe thì tôi sẽ rất giận. Chúng ta dùng loại thái độ khống chế này mà yêu cầu người khác sửa đổi, họ nhất định chẳng dễ tiếp nhận. Chúng tôi ở ngay trong việc dạy học cũng thường hay có học sinh đến khiếu nại, nói bạn học nào đó như thế thế này, bạn học nào đó như thế kia. Khi học sinh đến khiếu nại, tôi mới hỏi các em:

– Hôm nay em đến nói với Thầy về cái sai của bạn này, em có mong rằng bạn ấy sẽ sửa lỗi, hay là nhìn người khác làm sai rồi, em lấy làm vui thích vì thấy người khác bị tai hoạ? Nếu như em thật lòng mong muốn bạn ấy sửa lỗi, thì em hãy trực tiếp nói với bạn ấy thì tốt hơn.

Sau khi học sinh được thầy làm cho thông hiểu thì thái độ, sự tồn tâm của bản thân em đã chuyển lại, em ấy cũng thường lịch sự mà khuyên nhủ bạn học này. Đương nhiên chúng ta cũng cho trẻ nhỏ một số thái độ chính xác, khi người khác khuyên nhủ em, thì em phải làm được “văn dự khủng, văn quá hân, trực lượng sĩ, tiệm tương thân” (nghe khen sợ, nghe lỗi vui, người hiền lương, dần gần gũi). Chúng ta hướng dẫn trẻ nhỏ, khi bạn học nói ra khuyết điểm của em, phải nên cảm ơn bạn ấy, phải nên nói với bạn ấy rằng: “Cảm ơn bạn đã chỉ ra khuyết điểm cho mình!”, trẻ nhỏ đều có thái độ như vậy thì sẽ có thể chung sống hoà mục.

Phải xem thái độ

Thái độ chúng ta khuyên can người khác, nhất định phải làm được “di ngô sắc, nhu ngô thanh” (mặt ta vui, lời ta dịu). Chúng ta vẻ mặt vui hoà, lời nói nhỏ nhẹ, bình tâm tĩnh khí mà khuyên can cha mẹ hoặc người khác, nếu như khi chúng ta khuyên can người khác mà bực bội, thì sẽ ảnh hưởng đến cảm xúc của người khác, chúng ta không bực bội, họ cũng không dễ gì bực bội.

Phải dùng đúng phương pháp, đúng thời cơ

Thời cơ như thế nào thì khuyên nhủ người sẽ tốt hơn? Tục ngữ nói: “Dương thiện ư công đường, quy quá ư tư thất” (nói tốt nơi đông người, khuyên lỗi nơi phòng riêng). Xưng tán ưu điểm của người khác, xưng tán việc tốt của người khác, bạn có thể ở trong đại chúng mà nói, bởi vì có thể làm cho người khác “kiến nhân thiện, tức tư tề” (thấy người tốt, nên sửa mình), bạn cho họ sự khẳng định, họ cũng sẽ càng tích cực nỗ lực hơn. Thế nhưng lúc khuyên can lỗi lầm của người khác, thì phải nên ở trong sự riêng tư, vào lúc không có người khác thì mới khuyên nhủ. Tại sao phải vào lúc không có người khác? Bởi vì người trưởng thành rất giữ thể diện! Nhưng đạo đức, học vấn của một người muốn có được thành tựu, trước tiên phải bán cái thể diện đi đã. Nhưng từ trên tình người mà nói, chúng ta cũng phải đặt mình vào người khác, lo lắng cho thể diện của người khác, đây chính là phải “quy quá ư tư thất” (khuyên lỗi nơi phòng riêng). Khi bạn làm như vậy, đối phương cũng sẽ cảm thấy bạn rất có thể vì họ mà suy nghĩ. Nếu như bạn ở trong công chúng mà nói ra lỗi lầm của họ, có thể ngay tại đó sẽ phát sinh xung đột, biện luận, cho nên khuyên lỗi ở nơi phòng riêng, chính là phải tìm được đúng thời cơ.

“Luận ngữ” nói: “Khả dữ ngôn, nhi bất dữ chi ngôn, thất nhân; bất khả dữ ngôn, nhi dữ chi ngôn, thất ngôn” (có thể nói, mà không chịu nói, là người có lỗi; không được nói, mà lại nói ra, là lời nói sai lầm), thời cơ đã đến rồi, có thể khuyên bảo họ mà bạn không khuyên bảo họ, như vậy là chúng ta không nắm được thời cơ tốt, chính là chúng ta mất đi bổn phận rồi, mất đi bổn phận người con, hoặc là mất đi bổn phận người làm bạn; thời cơ còn chưa đến mà bạn quá vội vàng nói với họ, thì đây là “thất ngôn“, bạn có thể nói lời nói sai lầm, tâm thiện có thể làm thành việc ác.

Ở cuối đời Tuỳ, đầu đời Đường, cha của Đường Thái Tông là Lý Uyên, ông dẫn theo quân đội đánh nam phạt bắc, có một lần Lý Uyên quyết định phải đem quân đội đi theo một con đường, Đường Thái Tông vừa xem thấy, con đường này rất có thể sẽ gặp sự mai phục của quân địch, sẽ khiến cho toàn quân bị tiêu diệt, cho nên Lý Thế Dân đã một mực khuyên phụ thân của ông không được đi theo con đường đó, thế nhưng phụ thân của ông không nghe. Kết quả hôm đó buổi sáng sớm đã phải xuất phát, đột nhiên nghe thấy bên ngoài lều có người đang khóc lớn, Lý Uyên cảm thấy rất kì lạ liền đi ra ngoài, nhìn thấy Lý Thế Dân ngồi ở trên đất mà khóc lớn. Sau đó thì Lý Thế Dân nói:

– Phụ thân, đi như vậy nhất định sẽ làm cho toàn quân bị tiêu diệt.

Ông nói rồi, càng khóc lớn tiếng hơn. “Đệ Tử Quy” có nói “hào khấp tuỳ, thát vô oán” (dùng khóc khuyên, đánh không giận), chính là sự biểu diễn của Đường Thái Tông Lý Thế Dân. Phụ thân của ông vừa nhìn thấy, đứa con trai này cũng thật là khó có được, kiên trì muốn khuyên bảo ông, sau đó mới đổi lại đường đi, khiến cho quân đội không gặp phải nguy hiểm. Một trận khóc này của Lý Thế Dân đã đem toàn bộ vận mệnh của nhà Đường xoay chuyển trở lại, cho nên khuyên bảo phải dùng đúng phương pháp.

Phải rất có tính nhẫn nại

Người già rồi thì sợ rằng thân thể không tốt, cho nên chúng ta phải thường hay câu thông với cha mẹ một số quan niệm về sức khoẻ, có kiến thức về sức khoẻ, cha mẹ mới đưa ra được lựa chọn có lợi cho sức khoẻ. Người già hiện nay nhìn thấy mặt đều sẽ nói: “Ăn ít một chút mới không bị cao huyết áp, mới không bị bệnh ung thư”. Bởi vì tuổi già ăn càng thanh đạm, gánh nặng cho cơ thể càng ít, cho nên bạn cũng phải câu thông với cha mẹ, nói với họ những đạo lý này. Ngàn vạn lần không được cho rằng thế hệ trước chúng ta quá khổ rồi, điều kiện đời sống bây giờ tốt rồi thì phải nên ăn cá thịt nhiều, nếu không thì dinh dưỡng không đủ, nếu như nghĩ như vậy, chính là dùng tâm tốt để làm việc sai lầm. Hiện nay cũng đề xướng ăn gạo xát dối, gạo nảy mầm, đó toàn là đồ ăn dinh dưỡng, cơm gạo trắng chỉ có các loại đường. Nhưng nếu như chúng ta lấy gạo xát dối, khoai lang đưa cho cha mẹ ăn, quan niệm của họ nhất thời không chuyển lại được, cũng không có cách gì tiếp nhận, thì bạn phải dần dần khéo léo mà câu thông. Phải để cha mẹ kiến lập được quan niệm chính xác về sức khoẻ, cũng không phải là vừa làm là được ngay, dục tốc bất đạt, chúng ta không thể làm quá gấp gáp, không được cứng quá với người. Nếu như bạn nói: “Bố mẹ chỉ cần ăn uống theo con thì đúng rồi, đừng nói nhiều vậy nữa“, như vậy trong tâm cha mẹ sẽ rất khó chịu. Khi trong tâm một người khó chịu, ăn bất cứ thứ gì có nhiều dinh dưỡng đi chăng nữa, cũng không dễ hấp thụ tiêu hoá.

“Gián bất nhập, duyệt phục gián” (Khuyên không nghe, vui can tiếp), người hiện nay nếu như khuyên một lần mà nghe được, thì người này nhất định chẳng phải người thường, nếu như có người như vậy, các bạn nhất định phải gọi điện cho tôi, tôi phải đưa họ ra để hoằng dương văn hoá truyền thống, bởi vì họ có thể là Nhan Uyên, Nhan Uyên là “bất nhị quá” (không phạm lỗi lần hai).

“Hào khấp tuỳ, thát vô oán” (Dùng khóc khuyên, đánh không giận), cho dù bị hiểu lầm rồi, cũng nên có thể kiên trì khuyên bảo, kiên trì làm tiếp, chính là bị đánh cũng không oán không giận. Chúng ta muốn giúp đỡ, khuyến tấn người khác, trước hết phải làm được không sợ oan khuất, ví như có một mẫu ruộng không có nước, đất đai đều nứt nẻ rồi, ở trong đó ngay cả con giun đất cũng không có, ngay cả một số vi sinh vật cũng không có, ruộng như vậy lẽ nào bạn còn hi vọng ngày mai nó sẽ khai hoa kết quả, thanh hoạch lúa gạo được ư? Ở dưới loại tình trạng này, bạn sẽ phải cung cấp cho mẫu ruộng này một cơ sở, không những phải tưới tiêu, mà còn phải thêm vào một số chất hữu cơ, còn phải trải qua cày cấy đất đai, gieo hạt giống, và lao động trên đồng ruộng mấy tháng thì mới thu hoạch được lúa gạo. Cho nên chúng ta khuyến tấn con cái, khuyến tấn người thân, không được làm quá gấp gáp, nhất định phải có thái độ uyển chuyển thoả hiệp, không chịu khuất phục.

Hành hữu bất đắc, phản cầu chư kỉ (Làm mà không được, phản tỉnh chính mình)

Chúng ta khuyên bảo người khác không có hiệu quả, thì phải hiểu rằng vấn đề không phải ở chỗ đối phương, mà ở chính mình.  Chúng ta nơi nơi phản tỉnh chính mình, thì trí tuệ khuyên can người khác sẽ càng dần càng cao, người khác sẽ cảm nhận được chân tâm thành ý của chúng ta, nhất định sẽ chuyển trở lại. Chúng ta phải giữ gìn được một thái độ, nếu như người khác không nghe lời khuyên của chúng ta, là bởi vì chúng ta “đức vị tu” (đức chưa tu), cho nên “cảm vị chí” (cảm chưa tới).

Có một người đọc sách tên là Tôn Nguyên Giác, nơi ông ấy ở có phong tục tập quán rất không tốt, chính là khi cha mẹ tuổi già bị bệnh rồi thì phải cõng lên trên núi, để cho họ tự sinh tự diệt. Ông nội của Tôn Nguyên Giác lúc về già sinh bệnh thì phụ thân của ông muốn đem ông nội lên trên núi, Tôn Nguyên Giác đã khuyên phụ thân không được làm như thế, nhưng phụ thân của ông không nghe, không làm gì được, ông đã cùng với phụ thân cùng cõng ông nội lên trên núi. Sau khi đặt ông nội xuống, phụ thân của ông định về nhà, Tôn Nguyên Giác lập tức nhặt lấy cái sọt tre để cõng ông nội lên định đem về nhà, phụ thân của ông nói:

– Cái sọt tre này không phải mang về, để ở đó là được rồi.

Ông liền nói với cha:

– Không được, cái này con phải mang về nhà, sau này đợi khi cha cũng già rồi, con lại dùng nó để cõng cha lên núi.

Phụ thân của ông nghe xong trong tâm rất xấu hổ, lập tức cõng ông nội quay về nhà. Đây là rất thiện xảo để khuyên can phụ thân, cho nên chúng ta cũng phải quán cơ mà làm, dùng lời nói nhu hoà để khuyên bảo.

Tín nhiệm là tiền đề của khuyên can

Khổng Tử ở trong “Luận Ngữ” nói với chúng ta: “Quân tử tín nhi hậu gián, vị tín, tắc dĩ vi báng kỉ dã” (Quân tử có tín nhiệm rồi mới khuyên, chưa có tín nhiệm thì ắt họ sẽ cho là phỉ báng mình vậy), quân tử khuyên người khác có một cái tiền đề, chính là khi đối phương rất tín nhiệm họ, mới có thể khuyên can; khi đối phương còn chưa tín nhiệm chúng ta mà chúng ta đi khuyên bảo, họ sẽ nghĩ rằng chúng ta có lý nói xấu, huỷ báng họ. Cho nên, chúng ta phải khuyên nhủ cha mẹ, người lãnh đạo, bạn bè, bằng hữu, hoặc huynh đệ, trước tiên phải làm cho họ có đươc tín nhiệm, sự khuyên can của chúng ta mới có hiệu quả. Làm sao để có được sự tín nhiệm của người thân? Tuyệt đối không phải là tự dưng mà đến, nhất định phải thông qua sự chăm sóc và cống hiến thật lòng của chúng ta mới có thể kiến lập.

Có một số bằng hữu rất nhiệt tâm, thích đi giúp đỡ người khác, thế nhưng người khác vừa nhìn thấy họ liền nhanh chóng chạy mất, cảm thấy họ rất phiền đến người khác, rất rắc rối, sau đó sẽ nói với họ:

– Cầu xin bạn, xin đừng chiếu cố đến tôi nữa.

Có người như vậy hay không? Có! Chính mình đi giúp đỡ người khác mệt muốn chết, vậy mà người ta còn ngờ vực, đó là bởi sự quan tâm của và cống hiến của họ không nhắm vào nhu cầu của người khác, cho nên mới không được hoan nghênh. Chúng ta phải khéo quan sát nhu cầu người khác, sau đó mới cống hiến, tự nhiên như vậy mà có thể thu được tín nhiệm của người khác, nhận được sự hoan nghênh của người khác, sau đó đến thời cơ thích hợp, tất cả những lời chúng ta nói, họ sẽ rất dễ tiếp nhận. Trong quan hệ cha con, người cha tín nhiệm đối với con cái, chính là tâm tình an ổn; con cái có được tín nhiệm của cha mình, cũng sẽ càng thêm hiếu thuận với cha mẹ. Ở trong quan hệ quân – thần, cấp trên cần nhất là chúng ta đi giúp họ gánh vác trách nhiệm công việc, mà chúng ta cũng có thể làm một cách âm thầm, mỗi lần làm được có thể để cho cấp trên an tâm, đây chính là nhắm vào nhu cầu của cấp trên mà cống hiến, họ sẽ vô cùng tín nhiệm chúng ta. Quan hệ vợ chồng cũng như thế, ví dụ như người vợ sắp xếp việc nhà cho tốt, giáo dục con cái cho tốt, khiến cho người chồng không phải lo lắng gì, người chồng sẽ tín nhiệm người vợ, những lời mà vợ nói tự nhiên sẽ có trọng lượng.