CẨM NANG HẠNH PHÚC

Thầy Thái Lễ Húc giảng thuật


CHƯƠNG 4 – VẤN ĐỀ THIÊN (XỬ LÝ VẤN ĐỀ)

12. CON TRẺ KHÔNG THÍCH NGHE Ý KIẾN PHẢN DIỆN THÌ PHẢI LÀM SAO?

Khen ngợi trẻ nhỏ là một môn học vấn

Có đứa bé bị hỏng đôi dép một chút, mẹ của em liền đổi cho một đôi mới. “Đệ Tử Quy” nói “vật yếm cố, vật hỉ tân” (chớ ghét cũ, không thích mới), em không nỡ bỏ đi đôi dép cũ, nên đã đặt chúng ở dưới gầm giường của em. Bạn cùng lớp của em bị hỏng đối dép, không đi được nữa, thầy giáo đã nói với em: “Em đem đôi dép cũ ra cho bạn học đi.” Em rất vui vẻ đáp ứng yêu cầu của thầy giáo, thế nhưng sau này thầy giáo phát hiện đôi dép cũ ở trên chân của em, mà đôi dép mới đã tặng cho bạn học dùng, phẩm đức của đứa bé này đã cho người lớn một bài học rất tốt, bởi vì em thật sự làm được “tài vật khinh, oán hà sanh” (tiền của nhẹ, oán nào sanh).

Chúng tôi nhìn thấy hành vi đó, đã lập tức khuyến khích đứa bé này:

– Em xác thật là học trò tốt của Khổng Lão Phu Tử, ở trong các bạn học cùng lớp, em là anh cả, em đã vì những bạn học khác làm ra được một tấm gương tốt.

Phải kịp thời khẳng định phẩm đức tốt của trẻ nhỏ, cho nên muốn khen ngợi trẻ nhỏ cũng là một môn học vấn. Chúng ta khen ngợi trẻ nhỏ thì phải khen ngợi phẩm đức của các em, mà không được khen ngợi tài năng.

Cho dù bạn muốn xưng tán tài năng của trẻ nhỏ, cũng phải hướng dẫn chúng mục đích của việc có tài năng. Ví dụ như trẻ nhỏ chơi đàn tranh cổ rất hay, mục đích là để biểu diễn cho người khác xem, nếu như bạn khen ngợi chúng rất lợi hại thì không đúng rồi, kỹ thuật chơi đàn tranh của đứa bé này khẳng định sẽ bị chững lại. Nếu như sự hướng dẫn của chúng ta đối với chúng là “di phong dịch tục, mạc thiện ư nhạc” (thay đổi phong tục, không gì bằng nhạc), âm nhạc có thể hun đúc tính tình của con người, có thể cải thiện phong khí xã hội, học đàn tranh, học đàn cổ nhất định phải dụng tâm chân thành mà học, mới có thể đánh ra được những bản nhạc có lợi ích cho xã hội đại chúng. Khi chúng có loại mục tiêu như vậy thì toàn bộ tâm thái sẽ rất khác, phẩm đức sẽ tương ưng với tự tánh, sẽ càng dần càng khởi lên cung kính, như vậy sẽ không có tác dụng phụ. Cho nên, xưng tán phải thuận theo phẩm đức của trẻ nhỏ, tiêu chuẩn của phẩm đức là ở “Đệ Tử Quy”!

Nguyên nhân của “Tiểu thời liễu liễu, đại vị tất giai” là ở đâu?

Chúng ta thường hay nghe có người nói: “Tiểu thời liễu liễu, đại vị tất giai” (Lúc bé thông hiểu, lớn lên chưa chắc), ý nghĩa của câu nói này là trẻ nhỏ lúc còn bé thì rất thông minh, trí lực hơn người, thế nhưng khi lớn lên rồi chẳng nhất định khá hơn. Vì sao lại như vậy? Chúng ta phải tìm được nguyên nhân mới có thể giải quyết vấn đề.

Có một người cha nói:

– Lúc con trai tôi hai tuổi, tôi cảm thấy nó có thể làm lãnh đạo đất nước; lên đến trung học cơ sở, tôi cảm thấy nó có thể thi đỗ đại học đã là không tệ lắm; lúc học đến phổ thông trung học, tôi cảm thấy sau này nó ra có công việc là tốt rồi.

Vì sao lại sai khác lớn như vậy? Kỳ vọng của người cha vào con cái càng dần càng thấp, con cái liệu có khá lên không? Không có! Khi người làm cha mẹ không làm cho chúng một tấm gương tốt, thì chúng không có chí hướng gì, dần dần cả ngày chỉ phóng túng lêu lổng.

Đọc sách chí tại Thánh Hiền“, hiện nay người đọc sách chí tại kiếm tiền, bởi vì mục tiêu của cha mẹ sai rồi, mục tiêu cuộc đời của con cái cũng sai lầm theo, điều này đương nhiên sẽ “đại vị tất giai” (lớn lên chưa chắc), cho nên cha mẹ đối với con cái vừa mới bắt đầu thì phải sử dụng quan niệm chính xác để hướng dẫn. Có một số đứa trẻ từ nhỏ đã học qua Tiếng Anh, học được một số năng lực tài nghệ thì trưởng bối đã dẫn chúng đi đến chỗ biểu diễn, điều này trong tâm linh nhỏ bé của trẻ nhỏ sẽ cảm thấy bản thân như thế nào? “Người lớn đều vỗ tay cho mình, người lớn còn nói phải học tập mình, mình thật là lợi hại!” Lời tốt nghe nhiều rồi, những lời khuyên đưa ra sẽ nghe không nổi nữa, đương nhiên càng lớn sẽ càng thoái lui. Thể hội như vậy, tôi cũng là từ trên bản thân của tôi và người khác mà nhìn thấy, sau này lại lật mở kinh điển ra ấn chứng. Cho nên, xưng tán người phải dùng lý trí, phải dùng trí tuệ.

Ngạo bất khả trưởng

Chương mở đầu “Lễ Ký – Khúc Lễ thượng” đã viết rằng: “Ngạo bất khả trưởng, dục bất khả túng, chí bất khả mãn, lạc bất khả cực“, bốn câu giáo huấn này của Thánh hiền, người hiện nay có phạm phải không? “Ngạo bất khả trưởng“, con người chỉ cần tâm ngạo mạn vừa khởi lên, thì không có cách gì nhận được sự dạy dỗ, rất khó trưởng thành nữa, mà con cái từ nhỏ đã ngạo mạn, cả đời này rất khó có làm việc lớn. Kiêu ngạo khiến người thụt lùi, khiêm hư khiến người ta tiến bộ, một người muốn thành tựu học vấn của bản thân, trọng điểm ở chỗ họ có thái độ khiêm cung hay không. “Dục bất khả túng“, chơi bời mất hết chí hướng, hiện nay có rất nhiều trẻ nhỏ đều bị truyền hình, trò chơi trên mạng làm cho khổ rồi, chứng cứ sắc bén đã ở tại nhãn tiền, thế nhưng cha mẹ, thầy cô, xã hội đều không có cách gì giải quyết được những vấn đề này. “Chí bất khả mãn“, trẻ nhỏ hiện nay không có chí hướng, thường hay ham chơi biếng làm, cảm thấy rất chán nản. “Chí đương tồn cao viễn” (chí phải giữ cao xa), một người phải nên có chí hướng cao xa, cuộc đời có chí hướng mới trải qua được thật tròn đầy, mới thời thời cảm thấy muốn nâng cao bản thân, mới có phẩm đức để phục vụ xã hội, phục vụ người khác. “Lạc bất khả cực“(vui không được quá), “lạc cực sinh bi” (vui quá hoá khổ, một đứa trẻ từ nhỏ không biết nắm bắt chừng mực làm người làm việc, thường thường thường đã chơi vui rồi thì gần như quên hết sạch, lúc này tính nguy hiểm đối với cơ thể của chúng sẽ tăng cao, trong xã hội hiện nay, sự việc vui quá hoá khổ chẳng thể kể xiết. Tổ tiên xưa ở mấy nghìn năm trước đã dạy dỗ chúng ta ở trong kinh văn, tổ tiên xưa đối đãi rất tốt với chúng ta, chúng ta không được có lỗi với tổ tiên xưa.

Cảnh giác kẻo đánh mất mình trong tiếng vỗ tay

Tôi là trưởng tôn (cháu đích tôn), tôi ở trong gia đình được vỗ tay đặc biệt nhiều. Lúc nhỏ, mục đích tôi làm một việc nào đó là gì? Là vì tiếng vỗ tay! Người khác có nhìn thấy tôi đang làm không? Tôi từ nhỏ đã sống trong tiếng vỗ tay. Lúc tôi học năm thứ tư đại học, có một lần lên bục giảng bài, một vị trưởng bối nghe thấy tôi giảng bài xong, ông ấy rất vui mà nói với tôi:

– Cậu đúng thật là người sống trong tiếng vỗ tay!

Ông ấy là đang khẳng định tôi, thế nhưng tôi nghe câu nói này rồi, đột nhiên nghĩ rằng: “Việc vô cùng quan trọng trong đời đều không có tiếng vỗ tay”. Một người nếu như chỉ sống trong tiếng vỗ tay, việc đánh mất mình tất nhiên rất nặng nề, cuộc đời như vậy tuyệt đối không vui sướng tự tại được.

Tôi bắt đầu chỉnh đốn bản thân, bời vì trước đây nghe lời nói tốt quá nhiều rồi, khi nghe thấy một câu nói phê bình, thì nội tâm cảm thấy không chịu nổi, sau đó tôi đã thường hay niệm câu kinh văn “văn dự khủng, văn quá hân, trực lượng sĩ, tiệm tương thân” (nghe khen sợ, nghe lỗi vui, người hiền lương, dần gần gũi). Chúng ta chỉ có một đôi mắt, hai cái tai, có thể nhìn được bao nhiêu? Có thể nghe được bao nhiêu? Khi chúng ta thời thời có thể có một cái tâm khiêm cung, thì cũng bằng với việc có nhiều hơn một đôi mắt giúp chúng ta nhìn đường, nhiều hơn một đôi tai giúp chúng ta nghe tin tức. Cho nên, cái mà trẻ nhỏ phải trưởng dưỡng chính là khiêm cung, mà không phải là tự mãn.

Văn dự khủng, văn quá hân, trực lượng sĩ, tiệm tương thân (nghe khen sợ, nghe lỗi vui, người hiền lương, dần gần gũi).

Chúng ta nghe thấy lỗi lầm của bản thân thì rất tức giận, nghe thấy người khác xưng tán thì dương dương đắc ý, nếu như là loại thái độ như vậy, liệu có thể có được tín nhiệm của bạn bè hay không? Rất khó khăn, cũng sẽ tạo thành “tổn hữu lai, ích hữu khước” (bạn xấu đến, bạn hiền đi). Tại sao bạn xấu lại đến? Bởi vì họ rất hiểu rõ chỉ cần mấy lời ngon ngọt thì bạn sẽ thần hồn điên đảo, đến lúc này họ sẽ có cơ hội lợi dụng, cho nên bạn xấu đến. Bạn hiền vì sao lại đi? Người có đức hạnh, họ rất rõ ràng về bổn bận người làm bạn, nhất định phải nói thẳng không nể nang, bạn có khuyết điểm, họ nhất định sẽ rất chánh trực mà nói ra cho bạn, khi bạn không thể tiếp nhận, họ chỉ tạm thời rời đi. Họ không rời đi, bạn nhìn thấy họ sẽ sanh phiền não, cho nên họ vì không để cho bạn sanh phiền não, chỉ tạm thời rời xa bạn, đời đến khi bạn thật sự nguyện tiếp nhận lờ nói thẳng thắn, lời khuyên bảo của họ thì họ mới lại trở về bên cạnh bạn.

Khi bên cạnh chúng ta có rất nhiều bạn bè chủ động cho chúng ta một số lời khuyên, thì cuộc đời sẽ giống như nhiều hơn một cặp mắt sáng soi đường cho chúng ta. Khi bạn có loại tâm khiêm hư này để tiếp nhận lời khuyên can của người khác, tự nhiên sẽ có nhiều người đến giúp đỡ bạn. Cổ nhân xưng tán mai lan trúc cúc là bốn quân tử, là biểu thị cho đức hạnh của quân tử. Cây trúc (tre) vì sao biểu thị cho đức hạnh của quân tử? Bởi vì tâm của cây trúc là trống rỗng, có thể dung nạp lời ngay thẳng. “Kiến nhân thiện, tức tư tề” (thấy người tốt, nên sửa mình), đây là thấy cái thiện của người và vạn vật thì lập tức nên sửa mình. Tổ tiên xưa của chúng ta không chỉ học tập người nhân đức, mà còn học tập với vạn vật, nhìn thấy đức hạnh của vạn vận cũng có thể xúc cảnh sinh tình (tiếp xúc cảnh vật mà sinh tình cảm), đề khởi chánh niệm để chỉnh đốn bản thân.

Con người thích nghe lời ngon tiếng ngọt, hay là thích nghe lời nói chánh trực? Nghe lời ngon tiếng ngọt. Cho nên, thái độ “văn dự khủng, văn quá hân” (nghe khen sợ, nghe lỗi vui) nhất định phải từ nhỏ mà cắm gốc. Các thầy cô giáo trung tâm chúng tôi lúc đang giảng câu kinh văn này, cũng nhắc nhở các bạn nhỏ: khuyết điểm của các em giống như là trên mặt dính một vết nhọ đen đen, hôm nay người khác đem khuyết điểm của các em nói ra, chính là giống như việc đem những vết nhọ này trên mặt các em chùi sạch đi, các em có nên cảm ơn họ không? Đương nhiên là phải nên! Cho nên, giữa bạn nhỏ với bạn nhỏ, chỉ cần bạn học giúp đỡ chúng chỉ ra khuyết điểm, trước hết chúng sẽ cúi đầu trước đồng học một cái, sau đó rất vui mà nói với đồng học:” Cảm ơn bạn đã chỉ ra khuyết điểm cho mình”. “Quá năng cải, quy ư vô” (biết sửa lỗi, không còn lỗi), chúng sẽ lại càng thêm hoan hỉ mà sửa lại cho đúng. Một người từ nhỏ trồng được xuống được cái gốc “nghe lỗi sợ, nghe khen vui” thì sự nghiệp cả đời của chúng đều có chỗ lợi ích rất lớn.

Chẳng phải rắm cái vội qua sông

Thời nhà Tống có một vị đại văn hào là Tô Đông Pha, ông cùng với thiền sư Phật Ấn là bạn tốt, hai người thường hay học tập thảo luận cùng nhau. Một ngày nọ, Tô Đông Pha viết một bài thơ, trên thơ ghi rằng:

Khể thủ thiên ngoại thiên

Hào quang chiếu đại thiên

Bát phong xuy bất động

Đoan toạ tử kim liên

Tạm dịch:

Đảnh lễ Bậc Giác ngộ

Hào quang chiếu đại thiên

Tám gió thổi chẳng động

Ngồi vững tòa sen vàng.

Ông cảm thấy cảnh giới của bản thân hiện tại rất tốt, ngay cả tám gió cũng chẳng thể ảnh hưởng đến tâm thanh tịnh của ông. Những gì là tám gió? Chính là cảnh giới của nhân sinh, gồ “lợi, suy, khổ, lạc, xưng, cơ, ki, huỷ, dự”, tám loại khảo nghiệm này.

Lợi, chính là lúc bạn đang rất thuận lợi;

Suy, là suy bại xuống;

Khổ, là lúc thọ khổ;

Lạc, là lúc rất vui vẻ;

Xưng, là nhận được xưng tán (khen ngợi);

, người khác đối với bạn giễu cợt;

Huỷ, huỷ là bêu xấu, huỷ báng chúng ta;

Dự, khi chúng ta có danh dự (tiếng tăm) rất tốt.

Tô Đông Pha cảm thấy tám gió này cũng chẳng thể ảnh hưởng đến tâm cảnh của ông, ông cũng có thể giữ gìn thanh tịnh, cho nên viết một bài thơ, sai người đưa đến cho thiền sư Phật Ấn đánh giá, mục đích ở đây chính là muốn Thiền sư Phật Ấn xưng tán cảnh giới của bản thân.

Thiền Sư Phật Ấn xem xong, đã viết lên trên bức thư một chữ 屁 “Thí” (nghĩa là cái đánh rắm), rồi đưa cho người đưa thư mang về cho Tô Đông Pha. Tô Đông Pha đinh ninh rằng Thiền sư Phật Ấn nhất định sẽ xưng tán ông, kết quả vừa nhìn thất một chữ “thí“, Tô Đông Pha vô cùng tức giận, đã lập tức chạy đến nơi ở của thiền sư Phật Ấn, Tô Đông Pha vừa đến cổng chỗ ở Thiền sư Phật Ấn, chỉ nhìn thấy trên cửa ghi mười chữ lớn “Bát phong xuy bất động, nhất thí đả quá giang(tám gió thổi không động, một rắm đã qua sông), Tô Đông Pha vừa nhìn thấy lập tức sinh khởi tâm xấu hổ, sau đó đã rời đi. Chúng ta cũng phải thời thời sinh khởi tâm xấu hổ, thời thời từ khởi tâm động niệm đem những tập khí không tốt của mình trừ bỏ đi, mới không bị phạm phải sai lầm “văn quá nộ, văn dự lạc” (nghe lỗi giận, nghe khen vui).

Người lớn phải làm ra tấm gương tốt về khiêm tốn tiếp nhận lời khuyên

Khi tấm lòng của một vị vua vô cùng phóng khoáng rộng rãi, ông ấy sẽ có thể tiếp nhận được sự khuyên gián của quần thần đối với ông, thì có thể sửa đổi được khuyết điểm của bản thân, mà xung quanh có trung thần, hiền thần vì ông phục vụ thật lòng thành ý, cũng có thể có được sự trợ giúp chân thật nhất của nhân dân. Cũng như vậy, chúng ta là người làm cha mẹ, người làm thầy cô giáo, khi học sinh hoặc giả là con cái chỉ ra khuyết điểm cho chúng ta, chúng ta cũng phải khiêm tốn mà tiếp nhận. Khi thầy cô giáo mà có lỗi lầm, thì phải lập tức nói với học sinh:

– Thầy làm sai chỗ này rồi, thầy phải sửa lỗi, thầy sẽ cùng với các em học tập.

Thường thường lúc thầy giáo nhận sai thì trong ánh mắt của trẻ nhỏ có thể nhìn thấy điều gì? Tôn kính đối với thầy giáo. Khi một người có thể nhận thức được lỗi lầm của bản thân thì đây chính là đức hạnh, “nhân phi thánh hiền, thục năng vô quá, quá nhi năng cải, thiện mạc đại yên” (người chẳng phải thánh hiền, ai có thể không lỗi, lỗi mà có thể sửa, thì có gì tốt hơn). Cho nên, người làm trưởng bối mà có thể chủ động chỉnh đốn, sửa lỗi thì sẽ dẫn dắt được toàn bộ đoàn thể đều có phong khí dũng cảm nhận lỗi.